Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego – jak to zrobić?

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego w 2026 roku najczęściej możliwe jest już bez zgody sądu – wystarczy wizyta u notariusza, o ile rodzice są zgodni i wcześniej sami odrzucili ten spadek. W pozostałych sytuacjach nadal wymagana jest zgoda sądu rodzinnego. W artykule wyjaśniamy krok po kroku, jak przejść przez całą procedurę i nie przegapić żadnego terminu.

Kiedy odrzucenie spadku ma sens?

Nabycie spadku nie zawsze oznacza korzyść. Spadek to ogół praw i obowiązków zmarłego – również długów. Jeśli długi przekraczają aktywa, przyjęcie spadku mogłoby doprowadzić do odpowiedzialności za zobowiązania osoby trzeciej. W takiej sytuacji przedstawiciele ustawowi dziecka powinni poważnie rozważyć odrzucenie spadku.

W przypadku małoletnich ochrona przed dziedziczeniem zadłużenia jest szczególnie istotna, ponieważ sami nie mogą oni podejmować decyzji majątkowych. Dlatego ustawodawca stopniowo upraszcza procedurę, aby rodzice mogli szybko odciąć dziecko od niekorzystnego spadku. Od 15 listopada 2023 roku obowiązują przepisy, które w wielu typowych przypadkach eliminują konieczność ubiegania się o zgodę sądu opiekuńczego.

Nowe przepisy: kiedy można działać bez sądu?

Zgodnie z art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli dziecko jest powołane do dziedziczenia wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica, do złożenia oświadczenia w imieniu małoletniego nie jest potrzebne zezwolenie sądu. Warunkiem jest jednak, by odrzucenia dokonywał rodzic, któremu przysługuje władza rodzicielska, za zgodą drugiego rodzica (lub wspólnie z nim) oraz by spadek odrzucali inni zstępni rodziców tego dziecka, a więc jego rodzeństwo.

Oznacza to, że jeśli matka odrzuciła spadek po własnej matce (babce dziecka) i w tej samej linii dziedziczenia znajduje się jej małoletni syn, może razem z ojcem dziecka złożyć oświadczenie u notariusza bez wcześniejszego występowania do sądu rodzinnego. Konieczne jest jednak, aby oboje rodzice wyrazili zgodę oraz by ewentualne pełnoletnie rodzeństwo dziecka także odrzuciło spadek – w przeciwnym razie ścieżka uproszczona nie będzie dostępna.

Podstawowy scenariusz dla uproszczonej procedury wygląda tak: rodzic najpierw odrzuca spadek we własnym imieniu, a następnie – razem z drugim rodzicem – składa oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka u notariusza. Zgoda sądu opiekuńczego nie jest wtedy wymagana.

Kiedy jednak trzeba uzyskać zgodę sądu?

Sąd rodzinny nadal musi wyrazić zgodę, gdy rodzice nie są zgodni co do odrzucenia spadku, gdy jedno z rodziców nie ma władzy rodzicielskiej lub gdy do dziedziczenia doszło nie wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica. Przykładem jest sytuacja, w której dziecko dziedziczy bezpośrednio po zmarłym ojcu – wówczas nie skorzystamy z uproszczenia, bo tytuł powołania nie wynika z odrzucenia spadku przez kogoś innego.

Zgoda sądu jest również konieczna, gdy spadek jest przyjmowany wprost (choć to rzadkie w przypadku zadłużenia) lub gdy rodzice się rozstali i jedno z nich nie wyraża zgody na odrzucenie. W praktyce sądowniczej taki brak porozumienia zmusza do złożenia wniosku do sądu rejonowego – wydziału rodzinnego.

Jak wygląda odrzucenie spadku przez notariusza?

W uproszczonej procedurze najszybszą i najwygodniejszą formą jest wizyta w kancelarii notarialnej. Po tym jak rodzic odrzucił już spadek we własnym imieniu, umawia się kolejny termin i wraz z drugim rodzicem składa oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka. Nie ma potrzeby składania dodatkowego wniosku do sądu.

Do aktu notarialnego trzeba przygotować: odpis skrócony aktu zgonu spadkodawcy, informację o jego ostatnim miejscu zamieszkania, odpisy aktów urodzenia dziecka, a także dokument potwierdzający odrzucenie spadku przez rodzica – wypis aktu notarialnego lub wyciąg z protokołu sądowego. Jeśli rodzeństwo dziecka jest pełnoletnie, musi ono dostarczyć własne oświadczenie o odrzuceniu spadku złożone wcześniej.

Notariusz przyjmie oświadczenie i prześle jeden wypis aktu do sądu spadku. Ze strony dziecka nie ma obowiązku osobistego stawiennictwa – czynności dokonują wyłącznie przedstawiciele ustawowi. Na koniec dochodzi jeszcze opłata: taksa notarialna za przyjęcie oświadczenia wynosi 50 zł netto od osoby, do czego dolicza się 6 zł netto za każdą stronę wypisu oraz 23% VAT, co łącznie daje kwotę rzędu 100–150 zł.

O czym trzeba oświadczyć przed notariuszem?

Zgodnie z art. 641 § 31 k.p.c. rodzic, składając oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka, potwierdza: przysługiwanie mu władzy rodzicielskiej, wyrażenie zgody przez drugiego z rodziców (chyba że składają je wspólnie), uprzednie odrzucenie spadku przez któregokolwiek z rodziców oraz odrzucenie spadku przez innych zstępnych rodziców tego dziecka. Wszystkie te informacje podaje się pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.

Kluczowy termin 6 miesięcy

Oświadczenie o odrzuceniu spadku trzeba złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym przedstawiciel ustawowy dowiedział się, że dziecko zostało powołane do spadku. W przypadku dziedziczenia powstałego po odrzuceniu spadku przez rodzica bieg terminu rozpoczyna się od chwili, gdy rodzic skutecznie odrzucił swój własny spadek – nie od daty śmierci spadkodawcy.

Dla wielu osób mylące jest to, że gdy jednocześnie prowadzone jest postępowanie o zgodę sądu opiekuńczego, termin ulega zawieszeniu. Jeśli np. wniosek do sądu rodzinnego złożono po miesiącu, to po uprawomocnieniu się postanowienia pozostaje jeszcze 5 miesięcy na złożenie oświadczenia – czas trwania sprawy sądowej nie jest wliczany. Mimo to zwłoka może być ryzykowna, bo samo postanowienie sądu nie zastępuje odrzucenia – trzeba jeszcze odwiedzić notariusza lub sąd.

Jeżeli złożenie oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu do złożenia oświadczenia ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie – art. 1015 § 1² Kodeksu cywilnego.

Co zrobić, gdy rodzice są po rozwodzie?

W przypadku rozstania kluczowe jest ustalenie, komu przysługuje władza rodzicielska. Jeżeli oboje byli małżonkowie zachowali pełną władzę, oboje muszą wyrazić zgodę na odrzucenie spadku. Bez tej zgody uproszczona procedura notarialna nie jest możliwa – konieczne stanie się złożenie wniosku do sądu rodzinnego.

Wniosek powinien szczegółowo opisywać sytuację i zawierać dowody potwierdzające zadłużenie spadkodawcy, a także oświadczenia osób, które wcześniej odrzuciły spadek. Sąd zbada przede wszystkim interes dziecka, a nie konflikt między rodzicami. Jeśli uzna, że odrzucenie spadku służy dobru dziecka, wyrazi zgodę, pomijając sprzeciw drugiego z opiekunów.

Koszty: notariusz kontra sąd

Pod względem finansowym ścieżka notarialna wypada korzystniej i szybciej. Poniższe zestawienie pomaga zorientować się w wydatkach:

Ile kosztuje przegapienie terminu?

Brak reakcji w ustawowym terminie sprawia, że dziecko nabywa spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to, że odpowiada za długi tylko do wysokości stanu czynnego spadku, ale w praktyce wymaga to sporządzenia spisu inwentarza i niesie ryzyko egzekucji. W skrajnych przypadkach można próbować uchylić się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia, ale jest to skomplikowana ścieżka, dlatego znacznie bezpieczniej jest pilnować terminów.

Na co jeszcze zwrócić uwagę?

Oświadczenie składane przed notariuszem może dotyczyć więcej niż jednego dziecka – jeśli w rodzinie jest kilkoro małoletnich powołanych do tego samego spadku, można objąć je jednym aktem notarialnym. Natomiast gdy któryś z pozostałych zstępnych (np. pełnoletnie rodzeństwo) nie odrzucił spadku, nie można skorzystać z uproszczenia i trzeba przejść przez sąd.

W 2026 roku nadal aktualna jest zasada, że osoby mieszkające za granicą mogą odrzucić spadek przez pełnomocnika, którego umocowanie wymaga formy pisemnej z podpisem urzędowo poświadczonym (np. u konsula). Warto to ustalić przed upływem terminu, bo kompletowanie dokumentów poza granicami Polski trwa zwykle dłużej.

Osobną kwestią jest sytuacja, gdy postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku już się toczy – wówczas zgodę na odrzucenie spadku w imieniu dziecka wydaje sąd spadku, a nie sąd rodzinny. Wniosek złożony pierwotnie do sądu rodzinnego zostanie przekazany do dalszego rozpoznania sądowi prowadzącemu sprawę spadkową.

Pamiętaj: odrzucenie spadku to decyzja podejmowana w imieniu kogoś, kto nie może sam decydować. Dlatego zawsze sprawdź wcześniej realny stan majątku spadkodawcy – długi bywają przedawnione, a w spadku może znajdować się wartościowy składnik, który przy przyjęciu z dobrodziejstwem inwentarza nie obciąży dziecka nadmiernie.

Szczególne przypadki: dziecko poczęte, ale nienarodzone

Dziecko poczęte w chwili otwarcia spadku dziedziczy, o ile urodzi się żywe. W takiej sytuacji rodzice także mogą odrzucić spadek w jego imieniu, ale termin rozpoczyna bieg dopiero od dnia, w którym dowiedzieli się o powołaniu do spadku – czyli zwykle po urodzeniu. Wcześniej nie ma możliwości złożenia oświadczenia.

Jak prawidłowo złożyć oświadczenie w sądzie?

Jeśli uproszczona droga nie wchodzi w grę, po uzyskaniu prawomocnej zgody sądu rodzinnego należy złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku. Można to zrobić w sądzie spadku (wydział cywilny) przez złożenie wniosku o przyjęcie oświadczenia. Dołącza się do niego odpis prawomocnego postanowienia sądu rodzinnego. Samo postanowienie nie zastępuje oświadczenia – to częsty błąd.

W praktyce wiele osób decyduje się jednak na notariusza, bo tam czynność trwa kilkanaście minut, a w sądzie trzeba czekać na wyznaczenie posiedzenia. Po dokonaniu odrzucenia warto upewnić się, że notariusz lub sąd prześle zawiadomienie do właściwego sądu spadku, by nie powstały niejasności w toku dalszych postępowań.